Toneel van invloed op politieke werkelijkheid

27-09-2019

13.45

Aula

De Amsterdamse Schouwburg als politiek strijdtoneel

A.M.R. Oomen-Delhaye

prof.dr. I.B. Leemans, dr. C.J. van der Haven

Faculteit der Geesteswetenschappen

Wijsbegeerte

Promotie

Dat allerlei politieke ontwikkelingen doorsijpelen tot op toneel is algemeen bekend. Het promotieonderzoek van Amber Oomen-Delhaye laat zien dat het andersom ook geldt: dat het toneel van invloed is op de politieke werkelijkheid. Een eerste aanwijzing daarvoor zijn de Romeins-republikeinse treurspelen rondom Gracchus, Nero, Brutus, Caesar, Cato en Britannicus. Deze zijn eind achttiende eeuw ineens weer politiek actueel. Erin voorkomende begrippen als ‘vrijheid’, ‘gelijkheid’ en ‘volk’ krijgen echter een andere invulling dan voorheen, die niet zichtbaar is in de toneelteksten, maar wel in de toneelpraktijk.

Belangrijke rol publiek
Het publiek speelt hierin een belangrijke rol. Het gaat deze treurspelen namelijk zien als oproepen tot verzet tegen de stadhouder en als voorbeelden van compromisloze tegenstand. Hiermee oefent het schouwburgpubliek ook: het vertoont provocerend en ‘ordeloos’ gedrag en breekt collectief in tijdens toneelvoorstellingen. Iets waartegen het schouwburgbestuur steeds nieuwe maatregelen neemt. Desondanks verwerft het publiek een vaste plek binnen de schouwburg als dé gezaghebbende beoordelaar. Hieraan parallel loopt een soortgelijke ontwikkeling binnen de politiek: de roep van de patriotten om meer volkssoevereiniteit.

Ook is de invloed van het toneel op de politiek zichtbaar in de negatieve beeldvorming rondom de stadhouder binnen het politiek-maatschappelijk debat. Dat debat lijkt deels te steunen en/of geïnspireerd te zijn op de verbeelding van de Romeins-republikeinse toneelpersonages. Ook binnen de Nationale Vergadering verwijzen volksvertegenwoordigers graag naar de republikeinse (toneel)personages.

Invloed toneel vergelijkbaar met sociale media
Oomen-Delhaye: “De invloed van het massamedium toneel op de politieke ontwikkelingen kan in een zekere zin vergeleken worden met de invloed die sociale media nu hebben op de politiek, vanwege de mogelijkheid tot reageren op elkaar. Het zijn beide in feite discussieplatforms die mogelijkheden bieden tot wederkerigheid, waarbij de ontvanger (het publiek) in een dynamisch en complex proces de 'voorstelling' of het gebeuren van een betekenis voorziet.” Inzicht in hoe dit proces functioneerde in het verleden, kan wellicht licht werpen op de uitdagingen die sociale media wat dit betreft met zich meebrengen (denk aan de Arabische Lente of de Russische inmenging tijdens de Amerikaanse verkiezingen).