In memoriam: Koos Bosma

Op 10 september 2015 overleed, na complicaties die zich voordeden bij een infectie naar aanleiding van wat hij vijf dagen daarvoor nog laconiek had omschreven als een ‘kleine hartaanval’, onze geliefde collega prof. dr. Koos Bosma.

11-09-2015 | 10:57

Koos BosmaKoos Bosma betrad in 1991 de VU als docent bij de afdeling Kunstgeschiedenis van de Faculteit der Letteren, na een eerder dienstverband als wetenschappelijk onderzoeker binnen NWO, gevolgd door een aanstelling als senior onderzoeker bij het Nederlands Architectuurinstituut. In 1992 promoveerde hij aan de Rijksuniversiteit Groningen, waar hij in 1982 ook zijn doctoraal kunstgeschiedenis had behaald. Zijn proefschrift Ruimte voor een nieuwe tijd: vormgeving van de Nederlandse regio 1900-1945 werd in 1993 bekroond met de Karel van Manderprijs.

In December 2002 werd Koos Bosma plaatsvervangend hoogleraar en in mei 2004 Hoogleraar Architectuurgeschiedenis en Erfgoedstudies. Hij speelde in die hoedanigheid binnen de opleiding Kunstgeschiedenis een cruciale rol in de vormgeving van de nieuwe Bachelor/Master structuur van het onderwijs. Met een kleine groep architectuurhistorici en archeologen stond Koos in deze jaren bovendien aan de wieg van de Master Erfgoedstudies (van Stad en Land), de huidige Master Heritage Studies.

In zijn oratie ‘De verbeelding van tent en piramide. Architectuurgeschiedenis tussen autonomie en dienstbaarheid’ (gehouden op 2 November 2006 en later omgewerkt tot een substantiële publicatie) presenteerde Bosma overtuigend de dynamische kracht van het vakgebied van de architectuurgeschiedenis. Het vak had zich vanuit een kunsthistorische achtergrond verder verdiept en verbreed, met  de architectuurhistoricus als de expert bij uitstek die, zonder architect te willen zijn, in staat was tot kritische beoordeling van de vele aspecten die vast zitten aan architectuur, inclusief de stedebouw en landschapsarchitectuur. Vanuit deze visie lag het voor de hand dat Koos Bosma zich in 2008 ontpopte als één van de drijvende krachten achter de oprichting van het succesvolle onderzoeksinstituut CLUE. Vanaf de start bracht dit onderzoeksinstituut wetenschappers uit vele disciplines en van meerdere faculteiten bijeen, gericht op het erfgoed en de geschiedenis van het cultuurlandschap en de stedelijke omgeving.

Voor Koos was architectuur een zeer ruim begrip dat om brede bestudering vroeg, of, zoals hij het in 2004 uitdrukte: ‘Van stoel tot regeringszetel, van stoeptegel tot universiteitsterrein, onze omgeving kan zich niet onttrekken aan vormgevingsprocessen. Deze processen hebben zonder uitzondering te maken met een waaier aan technische, culturele, levensbeschouwelijke en esthetische waardestelsels en voorkeuren; die zijn voorwerp van wetenschappelijke en beleidsmatige reflectie en vormen humus voor het onderwijs.’ Die brede opvatting van de architectuur is ook zichtbaar in zijn artikelen, boeken en in de talrijke publicaties waarin hij als schrijver, samensteller en/of redacteur een groot aandeel had, zoals de selectie van enkele titels hieronder al duidelijk maakt.


Een geruisloze doorbraak: de geschiedenis van architectuur en stedebouw tijdens de bezetting en de wederopbouw van Nederland (Rotterdam 1995) (red. met C. Wagenaar)

De regie van de stad: Noord-Europese stedebouw 1900-2000
(Rotterdam 1997) (red. met H. Hellinga)

Housing for the millions: John Habraken and the SAR (1960-2000)
(Rotterdam 2000) (met D. van Hoogstraten en M. Vos)

J.M. De Casseres. De eerste planoloog
(Rotterdam 2003)

Bouwen in Nederland, 600-2000
(Zwolle, 2007) (red.)

Schuilstad. Bescherming van de bevolking tegen luchtaanvallen
(Amsterdam 2006). Engelse editie Shelter city. Protecting citizens against air raids (Amsterdam 2012)

Geschiedenis en ontwerp. Handboek voor de omgang met cultureel erfgoed
(Nijmegen 2010) (red. met J. Kolen)

Schiphol megastructuur. Ontwerp in spectaculaire eenvoud
(Rotterdam 2013) (red. met M. Berkers)

Companion to European heritage revivals
(Dordrecht 2014) (red. met L. Egberts)

Binnen de VU vervulde Koos Bosma naast zijn hoogleraarschap en zijn rol als promotor talrijke functies binnen het bestuur van CLUE+, als afdelingshoofd van Kunst & Cultuurwetenschappen en als adviseur inzake bouwprojecten van het College van Bestuur. Buiten de VU was Koos onder meer lid van het gebiedsbestuur Geesteswetenschappen van NWO (2007-2013) en diverse programma- en adviescommissies daarbinnen. Naast redactiefuncties bij vaktijdschriften was hij ook verschillende keren lid van de adviescommissie van het Stimuleringsfonds voor Architectuur; lid van de Commissie voor Welstand en Monumenten van de gemeente Amsterdam, en lid van de programmaraad van ARCAM (Architectuurcentrum Amsterdam). Met het overlijden van Koos Bosma verliezen wij een markant wetenschapper, een gedreven en inspirerend docent, en een aimabele academische bruggenbouwer, wiens erfenis wij nog lang zullen koesteren.

Zie ook: In memoriam van 'de Architect'